Thờ Mẫu
Tín ngưỡng thờ các Mẫu trong văn hóa Việt — được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
Đạo Mẫu là gì?
Đạo Mẫu là một dòng tín ngưỡng dân gian Việt Nam — tôn thờ các vị nữ thần (Mẫu) cai quản các phương vị của vũ trụ. Tín ngưỡng này ra đời từ thuở các bộ tộc Việt cổ thờ Mẹ Đất Mẹ Trời, sau hấp thụ thêm yếu tố Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc.
Khác với Đạo Phật hay Đạo Khổng, Đạo Mẫu không có hệ thống kinh điển cố định — thực hành chủ yếu qua các đền, phủ và nghi thức lên đồng (hầu bóng) truyền miệng qua các đời.
Hệ thống Tam — Tứ Phủ
Đạo Mẫu chia vũ trụ thành các phủ — mỗi phủ do một Mẫu cai quản:
Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên
Cai quản miền Trời — Liễu Hạnh Công Chúa, một trong Tứ Bất Tử Việt Nam. Mặc áo đỏ. Đền chính: Phủ Dầy (Nam Định), Phủ Tây Hồ (Hà Nội).
Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn
Cai quản miền Rừng Núi — Sơn Tinh Công Chúa hoặc La Bình Công Chúa. Mặc áo xanh lá. Đền chính: Bắc Lệ (Lạng Sơn), Đông Cuông (Yên Bái).
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ
Cai quản miền Sông Nước — Thủy Tinh Công Chúa hoặc Xích Lân Long Nữ. Mặc áo trắng. Đền chính: Đền Cờn (Nghệ An), Phủ Bóng (Nam Định).
Mẫu Đệ Tứ Địa Phủ
Cai quản miền Đất — Mẫu Liễu Hạnh hóa thân hoặc một vị riêng. Mặc áo vàng. Đền chính: Phủ Quảng Cung (Nam Định).
Tam Phủ gồm 3 Mẫu (Thiên, Thượng Ngàn, Thoải). Tứ Phủ thêm Mẫu Địa. Một số đền chỉ thờ Tam Phủ, một số đầy đủ Tứ Phủ.
Hệ thống thần linh
Dưới các Mẫu là hệ thống các vị thần được phân theo cấp bậc:
- Ngũ Vị Tôn Ông (5 Quan Lớn) — Quan Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, Đệ Tứ, Đệ Ngũ. Cấp cao nhất sau các Mẫu.
- Tứ Phủ Chầu Bà (12 Chầu) — các nữ thần phụ tá các Mẫu, từ Chầu Bà Đệ Nhất đến Chầu Bé Bắc Lệ.
- Tứ Phủ Quan Hoàng (10 Ông Hoàng) — các thần nam có công lao với dân tộc, được phong làm Ông Hoàng. Nổi tiếng nhất là Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười.
- Tứ Phủ Thánh Cô (12 Cô) — các nữ thần trẻ.
- Tứ Phủ Thánh Cậu (10 Cậu) — các nam thần trẻ.
Nghi lễ Lên đồng (Hầu bóng)
Lên đồng là nghi thức trung tâm của Đạo Mẫu — người được chọn (thanh đồng) trở thành “ngựa” cho các thần giáng xuống nhập vào. Mỗi giá đồng ứng với một vị thần — thanh đồng thay trang phục, múa nhảy, nói lời của thần, phát lộc cho người tham dự.
Một buổi hầu bóng thường có 36 giá — đầy đủ các Quan, Chầu, Hoàng, Cô, Cậu. Ban đêm có cung văn (nghệ nhân hát chầu văn) đệm theo bằng đàn nguyệt, trống chầu — đây là loại hình âm nhạc đặc sắc của tín ngưỡng này.
Các đền phủ tiêu biểu
- Phủ Dầy (Nam Định) — trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh, lễ hội tháng 3 âm
- Phủ Tây Hồ (Hà Nội) — Hồ Tây, thờ Mẫu Liễu Hạnh
- Đền Bắc Lệ (Lạng Sơn) — thờ Mẫu Thượng Ngàn
- Đền Đông Cuông (Yên Bái) — Mẫu Thượng Ngàn
- Đền Cờn (Nghệ An) — Mẫu Thoải
- Đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh) — thờ Bà Chúa Kho, ban tài lộc
- Phủ Tây Mỗ (Hà Nội) — thờ Mẫu Liễu Hạnh
Di sản UNESCO
Ngày 1/12/2016, “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự công nhận giá trị văn hóa lâu đời và bản sắc Việt Nam của tín ngưỡng này.
Lưu ý khi tham gia
- Khi vào đền, mặc trang phục kín đáo, gọn gàng — tránh đồ ngắn hở.
- Không chen lấn, nói lớn trong khu vực thờ tự.
- Khi xem hầu đồng, ngồi yên lặng — không chụp ảnh khi không được phép.
- Lễ vật thường có hoa quả, vàng mã, tiền lẻ — không cần quá lớn.
- Sau khi nhận lộc (bánh, kẹo) từ thanh đồng, nhận hai tay và chia cho người xung quanh.