Tết người Chăm
Người Chăm có hai cộng đồng tôn giáo: Chăm Bà-la-môn (Chăm Ahier) và Chăm Hồi giáo (Chăm Awal / Bani). Mỗi nhóm có tết riêng: Katé cho Chăm Bà-la-môn, Ramưwan cho Chăm Bani — đều có nghi lễ độc đáo gắn với di sản văn hóa Champa.
Thời gian
Katé: ngày 1 tháng 7 lịch Chăm (khoảng tháng 9-10 dương lịch). Ramưwan: tháng nhịn ăn của Chăm Bani, thường vào tháng 9 lịch Chăm (khoảng tháng 4-5 dương lịch). Lịch Chăm theo dõi mặt trăng.
Vùng sinh sống
Tập trung tại Ninh Thuận, Bình Thuận — nơi có các tháp Chăm cổ. Một số nhóm Chăm Hồi giáo ở An Giang, Tây Ninh, Đồng Nai.
Nét đặc trưng
- Hai cộng đồng tôn giáo — Bà-la-môn (Ahier) và Hồi giáo (Bani / Awal) — có tết riêng.
- Katé tổ chức tại các tháp Chăm cổ (Po Klong Garai, Po Rome) — di sản từ vương quốc Champa.
- Ramưwan là tháng tịnh giới của Chăm Bani — nhịn ăn ban ngày, ăn ban đêm, đến viếng người đã khuất.
- Trang phục: phụ nữ Chăm mặc áo dài Chăm (váy tấm sarong và áo dài tay); nam mặc áo dài trắng, đội khăn.
- Múa Apsara, múa quạt, hát đối Saranai — nghệ thuật cung đình cổ Champa.
- Nhạc cụ: trống Ginăng, kèn Saranai, đàn Kanhi — di sản từ Champa cổ.
Nghi thức chính
1. Katé — lễ rước y trang lên tháp
Sáng sớm ngày 1/7 lịch Chăm, cộng đồng rước y trang nữ thần Po Inư Nưgar và các vị vua Chăm từ làng lên tháp. Tới tháp, các Thầy Cả (Po Adhia) làm lễ mặc áo cho tượng thần — gọi là 'tẩm liệm thần'.
2. Lễ cúng tại tháp
Tại tháp, các thầy cúng làm lễ dâng lễ vật — gà, dê, trầu cau, rượu, bánh trái. Đọc các bài kinh cổ bằng tiếng Chăm. Cộng đồng quây quanh, nghe và tham gia.
3. Lễ Katé tại làng và gia đình
Sau lễ tại tháp, cộng đồng về làng tổ chức tại nhà chung (nhà làng). Mỗi gia đình về nhà cúng tổ tiên — mâm cỗ có gà luộc, bánh tét, hoa quả. Mời người thân và hàng xóm cùng ăn.
4. Ramưwan — tháng tịnh giới
Chăm Bani có tháng Ramưwan tương tự Ramadan Hồi giáo nhưng đặc trưng Chăm. Trong tháng, các Thầy Cả (Po Acar) ở lại thánh đường tu tập. Dân làng nhịn ăn ban ngày, tổ chức bữa ăn chung ban đêm. Trước Ramưwan có lễ tảo mộ — viếng người đã khuất.
Ẩm thực truyền thống
- Bánh tét Chăm — gói trong lá chuối, nhân ngọt hoặc mặn
- Bánh Sakaya — bánh nướng từ bột gạo và đường thốt nốt
- Bánh ginraong laya — bánh quy đặc trưng dịp Katé
- Gà luộc nguyên con — cúng tổ tiên
- Dê nướng — phổ biến trong các lễ lớn
- Cơm Chăm với cá khô và rau rừng
Lễ hội liên quan
- Lễ hội Katé tại tháp Po Klong Garai (Ninh Thuận)
- Lễ Cầu Đảo (Yor Yang) tại đập Maren — cầu mưa cuối mùa khô
- Lễ Ramưwan tại các thánh đường Bani (Sang Magik)
Lưu ý khi tham gia
Chăm Bà-la-môn và Chăm Bani có nghi thức rất khác — không nên nhầm lẫn. Khi viếng tháp Chăm hoặc thánh đường Bani, khách cần mặc kín đáo, không chụp ảnh trong các nghi lễ tôn giáo nếu không được phép.