Tết người Mông (H'Mông)
Người Mông ăn tết sớm hơn người Kinh khoảng 1 tháng — vào cuối tháng 11 đến đầu tháng 12 âm lịch. Tết Mông kéo dài 3-7 ngày, gắn liền với lễ hội Gàu Tào và các nghi thức tạ ơn tổ tiên.
Thời gian
Tết chính từ ngày 30 tháng 11 đến mùng 5 tháng 12 âm lịch (sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng 1 tháng). Một số vùng tổ chức theo lịch Mông riêng — có thể chênh lệch vài ngày.
Vùng sinh sống
Tập trung ở vùng núi cao phía Bắc — Hà Giang, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Yên Bái, Cao Bằng. Cũng có ở các tỉnh Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông) do di cư.
Nét đặc trưng
- Ăn tết sớm hơn người Kinh khoảng 1 tháng âm lịch.
- Lễ cúng tổ tiên với gà trống tơ, lợn cắp nách, rượu ngô.
- Nhà cửa được dán giấy bản đỏ — biểu tượng may mắn.
- Lễ hội Gàu Tào (cầu phúc, cầu an) tổ chức đầu năm — có cây nêu cao 9 mét.
- Trang phục truyền thống: váy xòe nhiều màu, mũ thêu cho phụ nữ; áo chàm đen cho nam.
- Trò chơi: ném pao, đánh quay, thổi khèn, hát đối, kéo co.
Nghi thức chính
1. Lễ cúng tổ tiên cuối năm
Trước tết, gia đình mổ lợn, làm gà, dọn dẹp bàn thờ. Cúng ba mâm: mâm tổ tiên trên cao, mâm Thần Bếp (Thèn Bếp), mâm cửa lớn (Xử Cá). Đọc bài khấn bằng tiếng Mông cảm tạ một năm qua.
2. Đêm giao thừa
Cả nhà thức để đón giao thừa. Người Mông tin rằng đêm giao thừa các linh hồn về thăm — phải giữ lửa bếp ấm, không được tắt. Trẻ em được mặc quần áo mới.
3. Lễ hội Gàu Tào (đầu năm)
Lễ hội cầu mùa, cầu con — gia đình hiếm muộn hoặc gặp khó dựng cây nêu 9 mét, mời thầy mo cúng. Cộng đồng đến cùng hát múa, chơi trò chơi truyền thống. Là dịp giao lưu lớn nhất trong năm.
4. Đi chúc tết
Trong 3 ngày tết, người Mông đi chúc tết khắp bản, các nhà nấu rượu ngô đãi khách. Khách phải uống ít nhất một bát rượu mới được rời nhà — biểu trưng tình thân.
Ẩm thực truyền thống
- Bánh dày tròn — biểu tượng mặt trời, vị đặc trưng nếp nương
- Thịt lợn cắp nách quay hoặc nướng
- Gà đen Mông (gà ác) luộc nguyên con
- Rượu ngô — tự nấu từ men lá rừng
- Mèn mén — bột ngô hấp
- Thắng cố — món hầm từ nội tạng ngựa hoặc bò
Lễ hội liên quan
- Lễ hội Gàu Tào (Lùng Tủng) — cầu phúc, cầu con đầu năm
- Chợ tình Khâu Vai (Hà Giang) — 27/3 âm lịch hằng năm
Lưu ý khi tham gia
Lịch tết Mông có thể chênh lệch giữa các nhóm địa phương (Mông Đen, Mông Hoa, Mông Trắng) — nên hỏi trực tiếp cộng đồng địa phương khi đến thăm. Phụ nữ và nam giới có nghi thức riêng — khách lạ tránh tham gia phần cúng nội bộ.