Tết người Thái
Người Thái có hai cái tết quan trọng: Tết Xíp Xí vào rằm tháng 7 âm lịch — tết của cộng đồng và gia đình; và Bun Pi May (Tết té nước) vào giữa tháng 4 dương lịch — tết năm mới theo lịch Phật.
Thời gian
Tết Xíp Xí: rằm tháng 7 âm lịch (trùng tháng Vu Lan của người Kinh). Bun Pi May: 13-15 tháng 4 dương lịch — tết năm mới Phật giáo Theravada (chung với Lào, Thái Lan, Campuchia).
Vùng sinh sống
Tập trung tại Tây Bắc và Bắc Trung Bộ — Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An. Có hai nhánh chính: Thái Đen và Thái Trắng.
Nét đặc trưng
- Có hai cái tết — Xíp Xí (tháng 7 âm) và Bun Pi May (tháng 4 dương).
- Tết Xíp Xí coi trọng việc thờ cúng tổ tiên, mời linh hồn người quá cố về dự.
- Bun Pi May là lễ té nước — té nước lên người nhau để cầu may mắn, gột rửa xui xẻo.
- Nhà sàn được dọn dẹp, trang trí — bàn thờ tổ tiên đặt nơi trang trọng nhất.
- Trang phục: phụ nữ mặc váy 'xín' và áo cóm thêu chỉ vàng; nam mặc áo cánh, khăn piêu.
- Múa xòe — điệu múa cộng đồng đặc trưng — không thể thiếu trong các dịp tết.
Nghi thức chính
1. Tết Xíp Xí — lễ cúng tổ tiên rằm tháng 7
Gia đình mổ gà, làm cỗ cúng tổ tiên. Mời thầy mo (mo môn) đọc bài cúng bằng tiếng Thái, gọi tên các đời tổ tiên về dự. Có lễ thả thuyền chuối xuống suối — tiễn linh hồn người đã khuất.
2. Lễ té nước Bun Pi May
Buổi sáng, tăng già làm lễ tại chùa — tắm tượng Phật. Buổi chiều, cộng đồng tập trung té nước lên nhau — già trẻ đều tham gia. Nước được pha với hoa thơm hoặc nghệ — biểu tượng tinh khiết.
3. Múa xòe
Cộng đồng tụ họp tại sân chung, nắm tay nhau múa vòng tròn theo nhịp khèn, trống chiêng. Múa xòe có nhiều điệu — xòe khăn, xòe nón, xòe sạp — kéo dài cả đêm.
4. Lễ cầu may
Đầu tết, người Thái đến nhà mo môn hoặc đền cầu may. Mo môn buộc chỉ trắng vào cổ tay khách — gọi là 'phù chỉ' — để cầu sức khỏe, bình an.
Ẩm thực truyền thống
- Xôi ngũ sắc (xôi tím, vàng, đỏ, xanh, trắng) — nhuộm từ lá cây rừng
- Cơm lam — gạo nếp nướng trong ống tre
- Pa pỉnh tộp — cá nướng gập bụng nhồi gia vị
- Lạp Thái — gỏi thịt sống (gà, vịt, bò) với rau thơm
- Nậm pịa — món truyền thống từ ruột non bò
- Rượu cần — uống chung trong chum bằng ống tre
Lễ hội liên quan
- Lễ hội Xên Mường — cúng thần đất, thần nước đầu năm
- Lễ hội Hoa Ban — tháng 3 dương lịch (mùa hoa ban nở)
Lưu ý khi tham gia
Khách đến nhà người Thái nên tháo giày trước khi lên nhà sàn. Không được bước qua bếp lửa hoặc bàn thờ tổ tiên. Khi uống rượu cần, không từ chối — chỉ uống ít nếu không quen.